Glyphosate: Keemikaala Qonnaa Bal'inaan - Fayyadamaa fi Barbaachisaa Ta'e
Dirreewwan Iyyannoo Gurguddoo
Qonna keessatti gilfooseetiin qoricha biqiltuu dhagaa bu’uuraati. Inzaayimii 5 - enolpyruvylshikimate - 3 - phosphate synthase (EPSPS) biqiltoota keessatti argamu dhorkuudhaan hojjeta. Inzaayimiin kun walnyaatinsa amiinoo asiidota urgooftuu kanneen guddinaa fi guddina biqiltootaaf barbaachisoo ta’aniif murteessaadha. Inzaayimii kana ugguruudhaan, gilfooseetiin adeemsa meetaabolii idilee margaa jeequun suuta suutaan goguu fi du’a isaaniif sababa ta’a. Uumamni isaa sirna qabeessa ta’uun isaa baala xuuxamee biqiltuu guutuu keessatti akka geejjibsiifamu kan taasisu yoo ta’u, bu’a qabeessa ta’een kutaalee margaa lafa olii fi lafa jalaa, hundee dabalatee ajjeesa. Kunis marga bara baraa kan karaa biraatiin dhabamsiisuun rakkisaa ta’e to’achuuf bu’a qabeessa olaanaa akka ta’u taasisa.
Glyphosate sirna midhaanii adda addaa wajjin kan walsimudha. Midhaan jeneetikiidhaan fooyya’e (GM) kan akka xaafii, boqqolloo, fi suufii, kan akka xaafii, boqqolloo, fi suufii, midhaan guddachaa jiru irratti biifamuun, midhaan ofii isaa osoo hin miidhiin marga to’achuu danda’a. Kunis gocha qonnaa irratti warraaqsa kan fide yoo ta’u, to’annoo margaa gahumsa qabuu fi bal’inaan akka raawwatamu taasiseera, barbaachisummaa qonnaa makaanikaal hir’isuu fi dhiqannaa biyyee xiqqeessuu danda’eera. Dabalataanis, midhaan GM hin taane keessatti, gilfooseetiin to’annoo margaa dhaabuu duraa ykn sassaabbii boodaa, biyyee facaasuuf qopheessuu ykn naannoon sassaabame marga irraa bilisa akka ta’u mirkaneessuuf fayyadamuun ni danda’ama.
Qonnaa bira darbee, gilfooseetiin naannoo midhaanii hin taane keessattis hojiirra oolmaa ni argata. Iddoowwan industirii, qarqara daandii, daangaa baaburaa fi naannoo dhaabbilee tajaajila fayyadamaa keessatti marga to’achuuf kan gargaarudha. Naannoowwan kana biqiltoota hin barbaachifne irraa bilisa taasisuudhaan bu’uuraalee misoomaa eeguuf gargaara, balaa ibiddaa hir’isa, nageenya fooyyessa.
Faayidaa hedduu qabaatus, gilfooseetiin falmii tokko tokko keessa ture. Dhiibbaa naannoo fi fayyaa namaa irratti fiduu danda’u ilaalchisee yaaddoon ka’eera. Qorannoon tokko tokko dhimmoota fayyaa tokko tokko waliin walitti dhufeenyi jiraachuu akka danda'u yaada dhiyeessan, haa ta'u malee dhimmoota kana irratti waliigaltee saayinsii addaan qoodamee jira. Kanarraa kan ka’e, abbootiin taayitaa qajeelfama baasan addunyaa maraa itti fayyadama isaa itti dhiyeenyaan hordofaa kan turan yoo ta’u, dambiiwwan ciccimoo saffisa hojiirra oolmaa isaa, of eeggannoo nageenyaa fi ulaagaalee asxaa irratti barbaachisan hojiirra oolchaa turaniiru.
Kuusaa keessatti gilfooseetiin bakka qabbanaawaa fi goggogaa, ifa aduu kallattiin fi wantoota wal hin simne irraa fagaatee kaa’amuu qaba. Glyphosate yeroo fayyadamnu meeshaaleen ittisa dhuunfaa sirrii ta’an kan akka guwaantii, goggles fi uffata ittisaa akka hin saaxilamneef uffachuu qabna. Dabalataanis, faalama naannoo irraa of eeguuf oomisha ykn paakeejii hin fayyadamne kamiyyuu sirnaan gatuun barbaachisaa dha.
Ispeesifikeeshiniiwwan
| Maqaa Omishaa | Glyphosate jedhamuun beekama | |||||||||
| Foormulaa Keemikaalaa | C3H8NO5P | |||||||||
| Ulfaatina Molekulaa | 169.07 irratti argama | |||||||||
| Mul'ina | daakuu adii ta’e | |||||||||
| Qabxii Baqinaa | 230°C ta’a | |||||||||
| Guujja'a | 1.747 g/cm3 ta’a | |||||||||
| CAS LAKK | 1071 - 83 - 6 irratti kan argamu | |||||||||
| Koodii HS | 29319000.9 irratti kan argamu | |||||||||
| EINECS LAKK | 213 - 997 - 4 irratti kan ibsame | |||||||||
| Iyyata | To’annoo marga qonnaa, bulchiinsa marga lafa hin misoomne | |||||||||
Waraqaa To’annoo Qulqullinaa
| Maqaa Omishaa | Glyphosate jedhamuun beekama | ||||||
| WANTA | GAATII ISTANDAARDII (%) . | GAATII QORMAATA (%) . | |||||
| Firaakshinii ulfaatina gilfooseeti % . | ≥95.0 ta’a | 95.60% . | |||||
| Firaakshinii ulfaatina foormaaldehaydii g/kg | ≤1.2 ta’a | 0.2.2 | |||||
| Wanti soodiyeem haayidirooksaayidii hin bulbulamne g/kg | ≤0.2 ta’a | 0.1.1 | |||||
| Firaakshinii ulfaatina naayitiroosogiliifooseetii mg/kg | ≤1.0 ta’a | 0.30% . | |||||
Walumaagalatti
Walumaagalatti, gilfooseetiin, itti fayyadama isaa irratti falmiin itti fufee jiraatus, qonna ammayyaa fi bulchiinsa marga midhaanii hin taane keessatti keemikaala barbaachisaa ta’ee itti fufee jira. Bu’a qabeessummaan isaa, baay’ee kan hojjetamuu fi gahumsa qonnaa irratti dhiibbaan inni qabu oomisha nyaataa addunyaa keessatti gumaacha guddaa akka qabu taasiseera. Qorannoon itti fufee fi dambiiwwan guddachaa yeroo deeman, egeree gilfooseetii faayidaa isaa fi yaaddoowwan kanaan walqabatan furuuf tattaaffii godhamu gidduutti madaallii qabaachuu hin oolu.