Addunyaa - Filatamaa Amooniyeemii Baaykaarbooneetii: Furmaata Keemikaalaa Gama Hedduu Qabu Keessan
Dirreewwan Iyyannoo Gurguddoo
Industirii nyaataa idil-addunyaa keessatti ammooniyeemii baay’ee kaarbooneetii keenya akka raacitii sadarkaa olaanaatti sarara isaa argateera. Manneen daabboo harkaan hojjetaman Awurooppaa kanneen kroosaantii micciiramaa hojjetan irraa kaasee hanga manneen nyaataa Eeshiyaa keessatti sochii guddaa qaban kanneen bunni aadaa danfisanii hojjetan fiixaan baasuutti, gahee olaanaa qaba. Daakuu ykn batter irratti yeroo dabalamu, yeroo ho'ifamu ni manca'a, gaazii kaarboon daayi'oksaayidii gadhiisa. Adeemsi uumamaa kun meeshaalee daabboo keessatti uffata salphaa fi qilleensa qabu uumuun, miira afaanii fi hawwata ijaa isaanii guddisa. Waa'ee teekchara qofa miti; akkasumas piroofaayilii mi’aa waliigalaa gumaacha, yaadannoo haxxee, gammachiisaa dabalata. Kana malees, nyaata qopheessuu keessatti asiidii to’achuuf gargaara, tasgabbii oomishaa mirkaneessuu fi umurii sheelfii dheeressuu. Fayyadamni isaa nyaataan walqabatee jiru hundi dambiiwwan nageenya nyaataa addunyaa ciccimoo ta’an kan eegu yoo ta’u, nageenyaafi qulqullina oomishaalee nyaataa fayyadamtoota bakka hundatti argamaniif wabii ta’a.
Lafa qonnaa bal’aa addunyaa irratti, ammooniyeemii baay’ee kaarboonetiin keenya oomishtummaa midhaanii guddisuu keessatti qooda guddaa qaba. Naayitiroojiiniin, soorata guddina biqiltootaaf barbaachisaa taʼe, kompaawundii kanaan baayʼinaan argama. Ameerikaa keessatti qonnaan bultoonni guddina biqiltootaa cimaa midhaan boqqolloo fi qamadii keessatti guddisuuf itti fayyadamu, kunis oomisha olaanaa mirkaneessa. Qonna Afrikaa fi Eeshiyaa keessatti midhaan adda addaa, ruuzii irraa kaasee hanga kuduraatti sirna hidda fayya qabeessa ta’e akka guddatu gargaara. Biyyee naayitiroojiiniin badhaadhessuun dhala biyyee fooyyessa, guddina biqiltootaaf akka mijatu taasisa. Dabalataanis, baasii xiqqaa fi uumamni isaa salphaatti - itti fayyadamuuf - qonnaan bultoota biyyoota guddatanii fi guddachaa jiraniif filannoo xaa’oo dhaqqabamaa ta’a.
Industiriin keemikaalaa addunyaas ammooniyeemii baay’ee kaarbooneetii keenya irratti baay’ee hirkata. Walnyaatinsa oomishaalee keemikaalaa bal’aa keessatti akka meeshaa jallisii bu’uuraatti tajaajila. Fakkeenyaaf, oomisha soogidda amooniyeemii warshaalee bishaan qulqulleessan guutuu Awurooppaa fi Ameerikaa Kaabaa keessatti fayyadaman keessatti dursaa barbaachisaa dha. Soogiddoonni kun xurii fi faalama bishaan keessaa balleessuuf gargaaru, dhiyeessii bishaanii qulqulluu fi nageenya qabu mirkaneessuu. Oomisha keemikaalota addaa Eeshiyaa fi Baha Giddu Galeessaa keessatti, ammooniyeem baay’ee kaarboonetiin keenya kompaawundoota walxaxaa amaloota addaa qaban uumuuf kan dandeessisu yoo ta’u, isaanis sana booda indaastiriiwwan akka elektirooniksii fi qorichaa keessatti fayyadamu.
Ispeesifikeeshiniiwwan
| Maqaa Omishaa | Amooniyeemii Baaykaarbooneetii | |||||||||
| Foormulaa Keemikaalaa | NH4HCO3 | |||||||||
| Ulfaatina Molekulaa | 79.06 ta’uu ibsameera | |||||||||
| Mul'ina | Kiristaalota budaa adii | |||||||||
| Guujja'a | 1.586 g/cm3 ta’a | |||||||||
| CAS LAKK | 1066 - 33 - 7 irratti kan argamu | |||||||||
| Koodii HS | 28369990 irratti bilbila | |||||||||
| EINECS LAKK | 213 - 911 - 5 | |||||||||
| Iyyata | Xaa’oo, dabalata nyaataa, walnyaatinsa keemikaalaa | |||||||||
Waraqaa To’annoo Qulqullinaa
| Maqaa Omishaa | Amooniyeemii Baaykaarbooneetii | ||||||
| WANTA | GAATII ISTANDAARDII (%) . | GAATII QORMAATA (%) . | |||||
| Mul'ina | Kiristaalota budaa adii | Kiristaalota budaa adii | |||||
| Alkaali waliigalaa | 99.0-100.5 irratti kan argamu | 99.32 irratti kan ibsame | |||||
| Kilooraayidii | ≤0.003 ta’a | ||||||
| Salfeet irraa bilisa ta’e | ≤0.007 ta’a | ||||||
| Kan hin jijjiiramne W% . | ≤0.05 ta’a | 0.03 ta’uu isaati | |||||
| Akka(mg/kg) . | ≤2 | ||||||
| Liidii(mg/kg) . | ≤2 | ||||||
| Salfooneetii(mg/kg) 1.1. | ≤10 ta'a | 8.5.5 | |||||
Walumaagalatti
Amooniyeemii Baayikaarbooneetii keenya Addunyaa - Filatamaa ta'e yeroo geejjibaa fageenya dheeraa fi kuusaa dheeraa qulqullina isaa eeguuf meeshaalee ammayyaa, jiidhina hin dandeenye keessatti kuufamee jira. Tokkoon tokkoon batch qulqullina isaaf xiinxala laabraatoorii sadarkaa olaanaa, mirkaneessuu walnyaatinsa keemikaalaa fi qorannoo raawwii hojii dabalatee sakatta’iinsa to’annoo qulqullinaa cimaa taasifama. Addunyaa kana irratti bakka kamitti iyyuu yoo ta’e, Australia keessatti oomisha nyaataa yoo ta’e, Ameerikaa Kibbaatti oomisha qonnaa yoo taate, ykn dhaabbata keemikaalaa Awurooppaa keessatti yoo ta’e, ammooniyeem baay’ee kaarbooneetii keenya furmaata amanamaa, qulqullina olaanaa qabu kan ati irratti lakkaa’uu dandeessanidha. Raawwii, nageenya, fi baasii - bu'a qabeessummaa, walnyaatinsa wal-xaxaa ta'e dhiyeessa, kunis deemsa - filannoo amooniyeemii baayikaarbooneetii barbaaddan hundaaf.