Bisphenol A (BPA): Ijaarsa Ijoo Meeshaalee Gahumsa Ol’aanaa Qaban

Xiinxala Gad fageenyaa Amaloota Fiizikookeemikaalaa Bu’uuraa

Caasaa Molekulaa Addaa: 1.1. Moleekiyuuliin BPA gareewwan haayidirooksii feenooliik lama kanneen lafee pirooppaaniin walitti hidhaman irraa ijaarame. Caasaan kun sochii keemikaalaa addaa isa kenna. Gareen haayidirooksii feenooliik lamaan BPA niwuukiloofiilisii cimaa kan kennan yoo ta’u, kunis kompaawundoota adda addaa waliin akka walnyaatu isa dandeessisa. Kanuma waliin, lafeen pirooppaan molakiyuulichaaf sadarkaa murtaa’e jabinaafi gufuu isteerikii kan kennu yoo ta’u, kunis filannoo fi sochii BPA walnyaatinsa keemikaalaa adda addaa keessatti dhiibbaa qaba.

Amaloota Fiizikaalaa: 1.1. BPAn qabxii baqinaa 158 - 159°C, qabxiin bullaa’iinsaa hanga 400.8°C, fi dhangala’aan tilmaamaan 1.195g/cm3 qaba. Qabxiin baqinaa fi bullaa’insa isaa ol’aanaa ta’uun isaa ho’aa fi dhiibbaa idilee jalatti tasgabbii isaa kan mirkaneessu yoo ta’u, dhangala’aan isaa mijaawaa ta’e ammoo haalawwan hojiirra oolmaa dhangala’aa meeshaa addaa barbaadan keessatti gahee qaba, kan akka qophii pilaastikii fi reezinii murtaa’oo keessatti, bakka amala dhangala’aa BPA amaloota fiizikaalaa fi adeemsa boca oomishaalee dhumaa irratti dhiibbaa uumuu danda’u. Kaarboonii tetraaklooraayidii keessatti xiqqoo kan bulbulamu, bishaan keessatti baay’ee kan bulbulamu yoo ta’u, garuu bulbula orgaanikii waliigalaa adda addaa keessatti kan bulbulamu yoo ta’u, amala bulbulamuu kun sochii walnyaatinsaa fi mala itti fayyadama isaa sirna bulbulaa adda addaa keessatti murteessa.

Fayyadama Ijoo Dirreewwan Dachaa Keessatti

Oomisha Pilaastikaa fi Reeziinii: 1.1.
Omisha Poolikaarbooneetii (PC): BPAn meeshaa jallisii ijoo poliikaarbooneetii (PC) walnyaachisuuf gargaarudha. Poolikaarbooneet iftoomina optikaalaa gaarii (dabarsuu ifa %90 ol), dhiibbaa olaanaa dandamachuu (kan geejjibaa idilee dachaa 250 - 300), tasgabbii dimenshinii gaarii, fi ho’a dandamachuu (teempireechara jallisuu ho’aa hanga 130 - 140°C) qabaachuu isaatiin dameewwan hedduu irratti adda ta’a. Industirii elektirooniksii fi elektirikii keessatti PCn keesii kompiitaraa, bilbila harkaa fi oomishaalee elektirooniksii biroo oomishuuf bal’inaan kan itti fayyadamu yoo ta’u, kunis qaamolee sirrii keessoo ta’aniif eegumsa amanamaa ta’e kennuu qofa osoo hin taane bifa bareedaa fi uwwisa gaarii isaanii irraa kan ka’e dorgommii gabaa oomishaalee guddisa. Industirii konkolaataa keessatti PCn haguuggii ibsaa konkolaataa, paanaalii meeshaalee fi qaamolee biroo hojjechuuf fayyadama. Dabarsi ifa olaanaa haguuggii ibsaa fuulduraa ibsa konkolaachisaa halkanii kan mirkaneessu yoo ta’u, tasgabbiin dimenshinii paanaalii meeshaalee walgahii sirrii fi amanamummaa itti fayyadama yeroo dheeraa qaamolee mirkaneessa. Dirree ijaarsaa irrattis, paanaalii ifa aduu PC - hojjetame, golgaa ibsaa, fi oomishaaleen biroo dhiibbaa dandeettii fi dabarsuu ifaa gaarii ta’een gamoolee uummataa kanneen akka galmoota daldalaa gurguddoo fi istaadiyeemii keessatti bal’inaan kan itti fayyadaman yoo ta’u, iddoowwan mana keessaa ifaa fi nageenya qaban uumuu danda’u.

Walnyaatinsa Epooksii Reeziinii: BPAn reezinii epooksii qopheessuuf monoomarii ijoodha. Reeziiniin epooksii maxxanuu gaarii kan qabaniifi meeshaalee adda addaa kan akka sibiilotaa, mukaa fi geejjibaa jabeessanii hidhuu waan danda’aniif dirree maxxanuu keessatti bakka guddaa qabatu. Industirii aerospace keessatti, haala balalii walxaxaa keessatti qulqullinaa fi nageenya caasaa xiyyaaraa mirkaneessuuf, maxxansitoonni epooksii irratti hundaa’an qaamolee caasaa xiyyaaraa walitti hidhuudhaaf fayyadamu. Kanuma waliin, reezinoonni epooksii keemikaalaa korroojiinii dandamachuu fi amaloota insulaashinii gaarii kan qaban yoo ta’u, meeshaalee qaphxii elektirooniksii fi uffannaa keessatti bal’inaan kan itti fayyadamani dha. Fakkeenyaaf, boordii sarkiyuutii meeshaalee elektirooniksii keessatti argaman yeroo baay’ee qaamolee elektirooniksii dhiqannaa naannoo alaa irraa eeguu fi tasgabbii fi umurii tajaajila meeshaalee elektirooniksii fooyyessuuf reezinii epooksiitiin kan marfamaniidha. Gama uffannaatiin, uffanni reezinii epooksii eegumsa fuula sibiilaatif kan oolu yoo ta’u, kunis haala bu’a qabeessa ta’een xuuxuu wantoota keemikaalaa kanneen akka asiidii fi alkaaliiwwanii ofirraa ittisuu fi umurii tajaajila oomishaalee sibiilaa dheeressuu danda’a.

Fayyadama Keemikaalaa Gaarii Biroo:
Walnyaatinsa Abidda Ittisuu: Wantoonni abidda dhorkan kan akka tetrabromobisphenol A BPA irraa walnyaatamuu danda’u. Industiriiwwan akka oomishaalee pilaastikii fi huccuu keessatti wantoota abidda dhaamsan dabaluunis hiika guddaa qaba. Oomishaalee pilaastikii keessatti, wantootni abidda ittisan gubachuu meeshaalee bu’a qabeessa ta’een hir’isuu danda’u. Madda ibiddaaf yeroo saaxilamu, gaaziin manca’e kan hin gubanne ykn laayibariin kaarboonii uumame kan abidda dhorkan uumame dabarsuu oksijiinii fi ho’aa ugguruu fi babal’ina gubaa dhorkuu danda’a. Fakkeenyaaf, pilaastikii oomishaalee elektirooniksii fi elektirikii irratti wantoota abidda dhorkan dabaluudhaan balaa ibiddaa baay’ee hir’isuu fi lubbuu fi qabeenya namootaa eeguu danda’a. Huccuu keessatti, qoricha abidda dhaamsu dibachuun yeroo madda ibiddaa qunnamu uffatni akka hin gubanne gochuu fi miidhaa uffatni ibidda keessatti gubate irraan gahu hir’isuu danda’a.

Antioxidants fi Heat Stabilizers: BPAn oomishaalee pilaastikii fi laastikaa tokko tokko keessatti akka antioxidant fi ho’a tasgabbeessituutti fayyadamuun ni danda’ama. Yeroo pilaastikoonni hojjetaman wantootni akka ho’a ol’aanaa fi oksijiinii salphaatti pilaastikii dulloomuu fi manca’uu fiduun raawwii oomishaa fi umurii tajaajilaa irratti dhiibbaa geessisu. Akka antioksidaantii tokkootti, BPAn sirna pilaastikii keessatti raadikaalota bilisaa qabachuu, dabarsuu sansalataa walnyaatinsa oksideeshinii ittisuu fi adeemsa dulloomuu pilaastikii harkisuu danda’a. Kanuma waliin, akka ho’a tasgabbeessaatti, BPAn tasgabbii pilaastikoota naannoo ho’a ol’aanaa keessatti fooyyessuu fi pilaastikoonni yeroo qophaa’an ykn itti fayyadamanitti akka hin mancaane, halluu akka hin jijjiiramnee fi rakkoolee biroo akka hin mudanne ittisuu danda’a. Oomishaalee laastikaa keessattis BPAn gahee walfakkaatu taphachuu danda’a, dandeettii ho’aa fi oksijiinii dulloomuu laastikaa fooyyessuu fi umurii tajaajila oomishaalee laastikaa kanneen akka gogaa konkolaataa fi cufiinsa laastikaa dheeressuu danda’a.

Falmii Nageenyaa fi Deebii Industirii

Qorannoo Balaa Fayyaa: 1.1. BPAn summii sadarkaa murtaa’e kan qabu yoo ta’u, naannoo fi qaama namaa keessatti godaanuu fi jijjiiramuu danda’a. Qorannoon baay'een akka agarsiisutti BPAn bu'aa estrogen - fakkaatu kan qabuu fi sirna endocrine namaa gidduu seenuun akka danda'amu agarsiisa. Keessattuu daa’immaniif guddinni sirna walhormaataa isaanii dhiibbaa irra ga’uu danda’a, kunis dhukkuboota sirna walhormaataa - waliin walqabatan fiduu danda’a. Kanuma waliin BPAn dandeettii insuliinii ofirraa ittisuus kakaasuun rakkoo fayyaa kan akka sukkaara dhiigaa olka’uu fi furdina garmalee fiduu danda’a. Yaalii bineensotaa tokko tokko akka agarsiisutti bineensonni yaalii yeroo dheeraaf BPAf saaxilaman guddina qaama walhormaataa fi jijjiirama amala hin baramne qabu. Dhiibbaa BPA fayyaa namaa irratti qabu irratti qorannoon ammallee itti fufee jiraatus, biyyoonni hedduun yaaddoo balaa fayyaa irraa kan ka’e itti fayyadama BPA oomishaalee adda ta’an keessatti daangessuuf tarkaanfii fudhataniiru.

Inishiyeetiiwwan Industirii fi Misooma Ulaagaa: Falmii nageenyaa BPA ilaalcha keessa galchuun biyyoonni fi naannoleen addunyaa hedduun hojiirra oolmaa isaa daangessuuf dambiiwwan barbaachisoo ta’an wal duraa duubaan baasaniiru. Bara 2011tti Ministeerri Fayyaa Chaayinaa fi kutaaleen ja’a biroo qaruuraa aannan daa’immanii oomishuuf, galchuu fi gurgurtaa irratti BPA akka hin fayyadamne uggura kaa’aniiru. Biyyoonni fi naannoleen akka Ameerikaa, Kaanaadaa fi Gamtaan Awurooppaas wal duraa duubaan itti fayyadama BPA qaphxii nyaataa, oomisha daa’immanii fi dameewwan biroo keessatti daangesaniiru. Ulaagaalee dambii kana mudatee, indaastirichi filannoowwan BPA, kanneen akka bisphenol S (BPS) fi diphenyl sulfone dammaqinaan qorachaa jira. Kanuma waliin dhaabbileen oomishaa adeemsa oomishaa itti fufiinsaan fooyyessuu fi to’annoo qulqullinaa cimsuun hamma godaansaa BPA hir’isuu fi istaandaardii danbiiwwan ciccimoo ta’an fi ulaagaalee fayyadamtoonni nageenya oomishaa irratti qaban guutuuf raawwii oomishaa mirkaneessuu bu’uura godhachuun itti fufiinsaan hojjechaa jiru. Adeemsa oomishaa reezinii poliikaarbooneetii fi ipooksii keessatti dhaabbileen haala walnyaatinsaa fooyyessuu fi sirna kaataalayistii fooyyessuudhaan saffisa jijjiirraa BPA fooyyessuu fi haftee BPA walnyaatinsa hin qabne oomishaalee keessatti hir’isu.

Ispeesifikeeshiniiwwan

Waraqaa To’annoo Qulqullinaa

Maaliif BPA Keenya Filachuu?

Oomishaalee BPA qulqullina olaanaa fi gahumsa tasgabbaa'aa - dhiyeessuuf waadaa seennee jirra. Bittaa meeshaalee jallisii irraa kaasee hanga oomishaa fi qopheessuutti walitti hidhamiinsi hundi sirna to’annoo qulqullinaa cimaa hordofuun oomishoonni qulqullina olaanaa, xurii muraasa, agarsiistonni hundi ulaagaa industirii olaanaa akka guutan mirkaneessa. Garee ogeessaa R & D kan akkaataa fedhii maamiltootaa adda addaatiin furmaata haala barbaadamuun kennuu danda’u qabna, kunis maamiltoonni dameewwan akka pilaastikii, reezinii, fi keemikaalota gaarii irratti kalaqaa fi misooma akka argatan gargaaruu danda’a. Kanuma waliin, fedhii oomishaa guddaa maamiltootaa guutuuf dhiyeessiin oomishaa yeroo fi tasgabbaa’aa ta’e mirkaneessuuf dandeettii bulchiinsa dhiyeessii sansalataa gahumsa qabu qabna. Duubbee industirii falmii nageenya BPA keessatti, daayinamiksii danbiiwwanii xiyyeeffannoo guddaa kennina, qabeenya R & D irratti itti fufiinsaan invast goona, akkasumas maamiltootaaf oomishaalee walsimanii fi amanamoo ta’an dhiyeessuuf adeemsa oomishaa magariisaa fi nageenya qabu fooyyessuu ni guddifna.

BPA keenya filadhaa, harka walqabachuun damee meeshaalee ga’umsa olaanaa qaban irratti boqonnaa walitti fufiinsa qabu galmeessi, qormaata fudhachuu, fi gatii guddaa uumuu.